Wzory pomorskiego fajansu

Pisałem wcześniej o potrzebie i konieczności stworzenia pomorskiego katalogu wzorców, dzięki któremu prześledzić by można ośrodki produkcji, kierunki dystrybucji produktów oraz chronologię form i zdobienia.

Dzisiaj jako przyczynek do tego zagadnienia przedstawię zespół talerzy, czy raczej mis, znalezionych w latrynie nr 2, która została odkryta w 2003 roku w czasie badań prowadzonych w pobliżu koszalińskiej katedry. W licznym pozyskanym wówczas materiale ceramicznym udało mi się zrekonstruować kilka szerokootworowych mis wytworzonych w technologii fajansu pomorskiego (tzw. Stettiner Ware). W drobnym, nie nadającym się do rekonstrukcji, materiale wystąpiły ułamki pochodzące z większej liczby takich okazów. Zwróćmy uwagę jednak na dwa - zachowane w lepszym stanie - naczynia (na zdjęciu na pierwszym i ostatnim planie). Ich forma i stylistyka wskazuje, że wyjść mogły spod jednej ręki.

Pierwszymi, którzy w pomorskim fajansie dostrzegli dzieło sztuki byli przedwojenni niemieccy etnografowie. Oddajmy im głos:

Na początku XX wieku tego typu naczynia spotykane były jeszcze wśród rodzin rybaków i żeglarzy, zamieszkujących wybrzeże bałtyckie. Od połowy XIX wieku jednak miejscowa produkcja miała być wypierana przez masowo sprowadzaną ceramikę angielską. Do zaniku pomorskiej ceramiki przyczynić się miało również powstanie manufaktury fajansu w Sralsundzie.

Najbardziej powszechną formą wśród pomorskich naczyń fajansowych miała być głęboka misa używana do spożywania zsiadłego mleka oraz dwojaki (tzw. Seiltöpfe), w których kobiety zanosiły mężczyznom jedzenie na pole. Pierwsze z nich pokryte były od środka glazurą, malowaną zieloną oraz niebieską farbą. Głównymi motywami były: rośliny, zwierzęta oraz inskrypcje. Krawędź naczynia zaś zdobiona była parą linii - prostych lub falistych. Dwojaki zdobione były od zewątr5z podobnymi motywami. Znane były również kufle do piwa wykonane w technologii pomorskiego fajansu.

Wykonywanie naczyń z fajansu pomorskiego leżało w rękach rzemieślników z małych miast. Większość z motywów zdobniczych pochodzić miała z Turyngii i Saksonii. Jednak tylko na Pomorzu stosowano białe tło. Poszczególni garncarze działali w swoich miastach. Ich wyroby zaspokajały zapotrzebowanie rynków lokalnych. Pomiędzy poszczególnymi mistrzami widoczne są różnice regionalne.

Poniżej przedstawione są talerze pozyskane w latrynie nr 2 oraz przykłady naczyń z fajansu pomorskiego w zbiorach muzeum w Stralsundzie (dwa dolne) oraz Berlinie (dwa górne). Zwraca uwagę podobieństwo ornamentu dwóch egzemplarzy koszalińskich z jednym z talerzy stralsundzkich).

 

Talerze wykonane w technologii fajansu pomorskiego w zbiorach muzeum w Berlinie (rząd górny) oraz muzeum w Stralsundzie (rząd dolny) (wg F. Adler, Deutsche Volkskunst, t. XI: Pommern, brak roku wydania, München, ryc. 115-118)

Talerze wykonane w technologii pomorskiego fajansu, pochodzące z Koszalina (fot. A. Kuczkowski)

Źródło: F. Adler, Deutsche Volkskunst, t. XI: Pommern, brak roku wydania, München, s. 32 i n.

Wzory ceramiki pomorskiej

Pamiętacie wpis o mistrzach garncarskich na Pomorzu? Przyjąć można, iż najbardziej popularnym asortymentem naczyń, które opuszczały lokalne warsztaty garncarskie były misy oraz talerze wykonywane z ceramik żelazistych. Zapewne każdy z garncarzy miał zindywidualizowany sposób zdobienia tych naczyń. Wynikać on mógł z umiejętności poszczególnych rzemieślników oraz oczekiwań miejscowych odbiorców. Idąc tym tropem można by się pokusić o stworzenie wzornika takich ornamentów, a tym samym pokusić się o próbę prześledzenia dróg zbytu i zasięgu sprzedaży poszczególnych ośrodków garncarskich

Misa pochodząca z badań na rynku w Bytowie (być może przykład wzornictwa bytowskiego?)

.

Trochę teorii

Jak do tej pory, na terenie Pomorza, odsłonięto w trakcie prac archeologicznych dwie nowożytne pracownie garncarskie – w Myśliborzu oraz Słupsku. Kolejny ośrodek lokowany jest w Stargardzie, gdzie funkcjonowania pracowni garncarskich upatruje się w dwóch miejscach – na terenie klasztoru augustianów oraz przy murach miejskich (ul. Warowna).

Ze źródeł pisanych wiemy, iż warsztaty garncarskie znajdowały się w niemalże każdym większym mieście zachodniopomorskim. Jednakże problemem pozostaje prześledzenie asortymentu oraz ewentualnych różnic w technologii oraz stylistyce produkowanych w poszczególnych ośrodkach naczyń, a co za tym idzie odtworzenie zasięgu dystrybucji produkcji. Zapoznanie się z publikowanymi materiałami ceramicznymi daje podstawy do opinii, iż cechowało je lokalne zróżnicowanie, zależne zapewne od upodobań estetycznych producentów oraz odbiorców. Za idealne rozwiązanie uznać można by w przyszłości opracowanie pomorskiego katalogu wzorów ceramiki, a tym samym zbudowanie narzędzia do prześledzenia wytwórczości i dróg zbytu.

Nowa publikacja o cermice pomorskiej

Na rynku wydawniczym ukazał się nowatorska praca, wydana nakładem Muzeum w Stargardzie. Publikacja ta - zbiór artykułów omawiających poszczególne kategorie źródeł archeologicznych - ma nowatorski, na Pomorzu, charakter. Po raz pierwszy bowiem zaprezentowano tak szeroko nowożytną ceramikę naczyniową pozyskaną w czasie badań archeologicznych. Serdecznie zapraszam do lektury!

Okładka publikacji

Spis treści:
Marcin Majewski - Przedmowa.
Karol Kwiatkowski - Wstęp.
I. Źródła archeologiczne
I.1. Dawna parcela 19 przy ulicy Grodzkiej - Karol Kwiatkowski.
I.2. Dawna parcela 20 przy ulicy Grodzkiej - Karol Kwiatkowski.
I.3. Dawna parcela 21 przy ulicy Grodzkiej - Karol Kwiatkowski.
I.4. Dawna parcela 3 przy ul. Kramarskiej - Karol Kwiatkowski.

II. Struktura przestrzenna i społeczna - Karol Kwiatkowski, Marcin Majewski.

III. Ceramika
III.1. Średniowieczna ceramika naczyniowa - Paulina Romanowicz, Andrzej Zyśko.
III.2. Wyroby ceramiczne okresu nowożytnego - Karol Kwiatkowski, Marcin Majewski.

IV. Przedmioty szklane - Marcin Majewski.

V. Przedmioty metalowe - Andrzej Janowski.

VI. Wyroby skórzane - Karolina Stań.

VII. Zabytki drewniane z późnośredniowiecznej latryny - Izabela Bobik.

VIII. Militaria z siedziby grupy terenowej NSDAP - Ortsgruppe Neustadt - Karol Demkowicz, Arkadiusz Michalak.

IX. Znaleziska roślinne z wypełniska późnośredniowiecznej latryny - Joanna Koszałka.

X. Badania archeozoologiczne szczątków kostnych - Daniel Makowiecki.

Wykaz autorów.

Stettiner Ware-uwagi wstępne

Naczynia z fajansu pomorskiego, zwanego potocznie typem Stettiner Ware, produkowane były w całym zachodnim basenie Morza Bałtyckiego, pomiędzy początkiem XVIII a końcem XIX wieku. Były to głównie miski, talerze, dzbanki, rzadziej garnki i inne formy. Specyficzną barwę uzyskiwano poprzez dodanie do masy garncarskiej dużej domieszki węglanu wapnia, poprzez co przełamy naczyń mają kolor kremową, żółtawą, żółto-szarą. Powierzchnie tego typu naczyń pokrywane były malowanymi zdobieniami oraz szkliwem ołowiowo-cynowym.

W tym miejscu należałoby zatrzymać się na chwilę nad pojęciem fajansu typu Stettiner Ware, do którego generalnie zalicza się naczynia pokrywane szkliwem ołowiowo-cynowym, które nadawało naczyniom kolor kremowy lub zbliżony do kremowego. Tymczasem w materiałach pomorskich występują również naczynia, które pokrywane były polewami o innych barwach (głównie zielony, żółty). Ze względu na to, iż także zapewne one należały do asortymentu miejscowych garncarzy zaliczyć je można do rodzaju fajansu pomorskiego. Tak więc pod terminem „fajans pomorski” nie rozumiem jedynie naczyń typu Stettiner Ware, a wszystkie ułamki fajansu, które nie wykazują cechu importu.

Asortyment naczyń-ikonografia

Wnętrze kuchni mieszczańskiej na rysunku Daniela Chodowieckiego z widocznym asortymentem naczyń (wg M. Gajewska Wyposażenie w sprzęty mieszczańskich gospodarstw domowych Poznania i Warszawy w XVIII wieku, [w:] M. Gajewska, W. Kalinowski, E. Kowecka, N. Miks- Rudkowska, Dom i mieszkanie w Polsce (druga połowa XVII-XIX w.), Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 172, ryc. 11)

Badacze okresu nowożytnego dysponują źródłem nieocenionym w dla studiów nad kulturą materialną - ilustracjami, które dokumentują życie codzienne w dawnych wiekach. Szczególnie cenne są rysunki Daniela Chodowieckiego. Na prezentowanej rycinie widoczne jest wnętrze kuchni mieszczańskiej, na której dostrzec możemy asortyment naczyń - po prawej stronie dużych rozmiarów dzban z dwoma uchami, pośrodku komplet talerzy, na palenisku zaś naczynie trójnożne (tzw. grapen) - najprawdopodobniej metalowe.

Na początek

Ceramika to najliczniej znajdowana kategoria znalezisk na większości stanowisk archeologicznych. Dotyczy to zwłaszcza stanowisk nowożytnych, w czasie badania których ceramika dosłownie „wywożona jest taczkami”. Ilość ta jednocześnie jest błogosławieństwem, jak i przekleństwem dla archeologii. Błogosławieństwo polega w główniej mierze na możliwościach wykonywania analiz statystycznych i porównawczych dla dużych zespołów ceramicznych. Przekleństwem zaś są…duże zespoły ceramiczne, wymagające poświęcenia olbrzymiej ilości czasu.
Zajmując się od dłuższego czasu pomorską ceramiką nowożytną doszedłem do wniosku, iż jest to temat na równi trudny co atrakcyjny.
Blog ten ma być poświęcony głównie ceramice pomorskiej okresu nowożytnego – w jej aspektach chronologicznym, typologicznym, zdobniczym.