Wzory pomorskiego fajansu

Pisałem wcześniej o potrzebie i konieczności stworzenia pomorskiego katalogu wzorców, dzięki któremu prześledzić by można ośrodki produkcji, kierunki dystrybucji produktów oraz chronologię form i zdobienia.

Dzisiaj jako przyczynek do tego zagadnienia przedstawię zespół talerzy, czy raczej mis, znalezionych w latrynie nr 2, która została odkryta w 2003 roku w czasie badań prowadzonych w pobliżu koszalińskiej katedry. W licznym pozyskanym wówczas materiale ceramicznym udało mi się zrekonstruować kilka szerokootworowych mis wytworzonych w technologii fajansu pomorskiego (tzw. Stettiner Ware). W drobnym, nie nadającym się do rekonstrukcji, materiale wystąpiły ułamki pochodzące z większej liczby takich okazów. Zwróćmy uwagę jednak na dwa - zachowane w lepszym stanie - naczynia (na zdjęciu na pierwszym i ostatnim planie). Ich forma i stylistyka wskazuje, że wyjść mogły spod jednej ręki.

Pierwszymi, którzy w pomorskim fajansie dostrzegli dzieło sztuki byli przedwojenni niemieccy etnografowie. Oddajmy im głos:

Na początku XX wieku tego typu naczynia spotykane były jeszcze wśród rodzin rybaków i żeglarzy, zamieszkujących wybrzeże bałtyckie. Od połowy XIX wieku jednak miejscowa produkcja miała być wypierana przez masowo sprowadzaną ceramikę angielską. Do zaniku pomorskiej ceramiki przyczynić się miało również powstanie manufaktury fajansu w Sralsundzie.

Najbardziej powszechną formą wśród pomorskich naczyń fajansowych miała być głęboka misa używana do spożywania zsiadłego mleka oraz dwojaki (tzw. Seiltöpfe), w których kobiety zanosiły mężczyznom jedzenie na pole. Pierwsze z nich pokryte były od środka glazurą, malowaną zieloną oraz niebieską farbą. Głównymi motywami były: rośliny, zwierzęta oraz inskrypcje. Krawędź naczynia zaś zdobiona była parą linii - prostych lub falistych. Dwojaki zdobione były od zewątr5z podobnymi motywami. Znane były również kufle do piwa wykonane w technologii pomorskiego fajansu.

Wykonywanie naczyń z fajansu pomorskiego leżało w rękach rzemieślników z małych miast. Większość z motywów zdobniczych pochodzić miała z Turyngii i Saksonii. Jednak tylko na Pomorzu stosowano białe tło. Poszczególni garncarze działali w swoich miastach. Ich wyroby zaspokajały zapotrzebowanie rynków lokalnych. Pomiędzy poszczególnymi mistrzami widoczne są różnice regionalne.

Poniżej przedstawione są talerze pozyskane w latrynie nr 2 oraz przykłady naczyń z fajansu pomorskiego w zbiorach muzeum w Stralsundzie (dwa dolne) oraz Berlinie (dwa górne). Zwraca uwagę podobieństwo ornamentu dwóch egzemplarzy koszalińskich z jednym z talerzy stralsundzkich).

 

Talerze wykonane w technologii fajansu pomorskiego w zbiorach muzeum w Berlinie (rząd górny) oraz muzeum w Stralsundzie (rząd dolny) (wg F. Adler, Deutsche Volkskunst, t. XI: Pommern, brak roku wydania, München, ryc. 115-118)

Talerze wykonane w technologii pomorskiego fajansu, pochodzące z Koszalina (fot. A. Kuczkowski)

Źródło: F. Adler, Deutsche Volkskunst, t. XI: Pommern, brak roku wydania, München, s. 32 i n.

Talerz z jeleniem

Ciągłe wyjazdy w teren trochę utrudniają mi regularne wpisy na bloga. Mała liczba deszczowych dni spowodowała, iż w te wakacje opracowanie materiałów poszło nieco w odstawkę.

Na warsztacie tym razem ceramika pochodząca z latryny nr 2, odsłoniętej w 2003 roku w czasie szerokopłaszczyznowych badań wykopaliskowych prowadzonych przez Romana Kamińskiego ze Szczecina, a w których miałem przyjemność brać udział jako studenckie pacholę. Prace te miały miejsce w kwartale leżącym obok koszalińskiej katedry.

Jak do tej pory Koszalin doczekał się katalogu stanowisk archeologicznych, pora więc zabrać się za opracowanie znalezisk pochodzących z poszczególnych stanowisk.

Z latryny nr 2 pochodzi kilkaset ułamków ceramiki, która na pierwszy rzut oka wygląda na koniec XVIII-XIX wiek.

Koszalin-ułamki ceramiki z latryny nr 2

Jak widać ceramika pod względem artystycznym niezbyt ciekawa. W wypełnisku obiektu wystąpił jednak zachowany w połowie talerz wykonany w technice Stettiner Ware z przedstawieniem jelenia. Możemy sądzić, iż egzemplarz ten znajdował się długie lata w jakimś gospodarstwie. Zważywszy na jego urodę wcale się nie dziwię.

Talerz z jeleniem (latryna nr 2)

Dobro lokalne - Stettiner Ware

Chwalebna inicjatywa godna wsparcia:

Projekt: Dobro lokalne Stettiner Ware.

Zachęcam do zapoznania się!!

Stettiner Ware-uwagi wstępne

Naczynia z fajansu pomorskiego, zwanego potocznie typem Stettiner Ware, produkowane były w całym zachodnim basenie Morza Bałtyckiego, pomiędzy początkiem XVIII a końcem XIX wieku. Były to głównie miski, talerze, dzbanki, rzadziej garnki i inne formy. Specyficzną barwę uzyskiwano poprzez dodanie do masy garncarskiej dużej domieszki węglanu wapnia, poprzez co przełamy naczyń mają kolor kremową, żółtawą, żółto-szarą. Powierzchnie tego typu naczyń pokrywane były malowanymi zdobieniami oraz szkliwem ołowiowo-cynowym.

W tym miejscu należałoby zatrzymać się na chwilę nad pojęciem fajansu typu Stettiner Ware, do którego generalnie zalicza się naczynia pokrywane szkliwem ołowiowo-cynowym, które nadawało naczyniom kolor kremowy lub zbliżony do kremowego. Tymczasem w materiałach pomorskich występują również naczynia, które pokrywane były polewami o innych barwach (głównie zielony, żółty). Ze względu na to, iż także zapewne one należały do asortymentu miejscowych garncarzy zaliczyć je można do rodzaju fajansu pomorskiego. Tak więc pod terminem „fajans pomorski” nie rozumiem jedynie naczyń typu Stettiner Ware, a wszystkie ułamki fajansu, które nie wykazują cechu importu.