Piece kaflowe zamku w Darłowie

Pamiętacie wpis o znaleziskach dwóch identycznych kafli na zamku oraz w sali sportowej Gimnazjum Miejskiego w Darłowie?

Dzisiaj wrócimy na chwilę na zamek książęcy. Dzięki zachowaniu się kilku inwentarzy, a więc dokładnych opisów pomieszczeń oraz ich wyposażenia, możemy dość dobrze poznać zamkowe wnętrza. Osoby wykonujące inwentaryzację zamku interesowały się rozkładem i funkcją poszczególnych pomieszczeń oraz niektórych przedmiotów tam się znajdujących (mebli, dzieł sztuki itp.). Osobną kategorię wyposażenia stanowiły również piece. Poniżej znajduje się ich lista wraz z lokalizacją w obrębie zamku:

-nieokreślony piec kaflowy w izbie nad przejazdem bramnym;

-nieokreślony piec kaflowy w tzw. mieszkaniu księcia Jana Fryderyka;

-nieokreślony piec kaflowy w „małej jadalni” nad przejazdem;

-nieokreślony piec kaflowy izbie czeladnej skrzydła wschodniego;

-nieokreślony piec kaflowy w sali tanecznej skrzydła wschodniego;

-dwa piece kaflowe – biały i zielony – w „książęcej największej sali”;

-nieokreślony piec kaflowy w przedniej części tzw. srebrnej komory;

-”stary piec kaflowy” w tzw. izbie rycerskiej skrzydła zachodniego;

-nieokreślony piec kaflowy w izbie książęcej skrzydła zachodniego;

-nieokreślony piec kaflowy w salonie księżnej;

-nieokreślony piec kaflowy w „starej kancelarii” skrzydła południowego;

-nieokreślony piec kaflowy w mieszkaniu Petera Zitzfitza w skrzydle południowym;

Nasze badania, prowadzone w sali sportowej, zostały zauważone również w mediach lokalnych. Ciekawą opinię znaleźć można na stronie darłowskiego burmistrza, Arkadiusza Klimowicza.

Zwróćmy uwagę na ten ustęp: "Remont przedłużył się, ponieważ pod podłogą prowadzono prace archeologiczne. Znaleziono m.in. kafle piecowe, z których słynęło Darłowo na całym Pomorzu oraz w krajach ościennych."

Spójrzmy jeszcze raz na opis zamkowych pieców. Zamek - najbardziej reprezentacyjny obiekt w mieście - musiał się charakteryzować równie reprezentacyjnym wyposażeniem. Inwentaryzacji dokonywał specjalny urzędnik książęcy, który na co dzień musiał stykać się z różnymi obiektami. Gdyby faktycznie piece zbudowane były z kafli "z których słynęło Darłowo na całym Pomorzu oraz w krajach ościennych" ich opis nie ograniczyłby się do zwykłego ich wyliczenia. Musiałyby zostać - podobnie jak miało to miejsce w przypadku niektórych mebli - określone mianem np. "niezwykłej urody" czy "bogato zdobionych". Sądzę więc, że darłowskie kafle, z których część faktycznie dzisiaj zachwyca swoją forma, ówcześnie niczym się nie wyróżniały, ani "na całym Pomorzu", ani też "w krajach ościennych".

Darłowo (zamek). Widok na bramę, lata 70. XX wieku, fot. G. Solecki (ze zbiorów archiwum Działu Archeologii Muzeum w Koszalinie)

Źródło: B. Kozińska, Siedemnastowieczny zamek książąt pomorskich w Darłowie w świetle inwentarzy, Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, t. XXXVII, z. 4, 1992, s. 385-396. 

Dziejopis Darłowa pilnie poszukiwany

Dziś nieco odbiegamy od tematu ceramiki. Jak wcześniej pisałem w zeszłym roku prowadziliśmy badania archeologiczne we wnętrzu sali sportowej Gimnazjum Miejskiego w Darłowie. W trakcie prac pozyskaliśmy dość bogaty materiał archeologiczny, który w zasadzie jest już w pełni opracowany. I tu się rodzi pewien problem - prezentowanie źródeł archeologicznych z okresu nowożytnego bez nakreślenia tła historycznego mija się z celem. Nie chcąc ograniczać się do prezentacji kolejnego nic nie wnoszącego zestawienia statystycznego ułamków ceramiki od dłuższego czasu poszukuję historyka, który wspomógł by nasze wysiłki w jak najlepszej publikacji tego niezwykle ciekawego i ważnego stanowiska archeologicznego. Niestety poszukiwania te jak do tej pory nie dały żadnego rezultatu. Wszyscy historycy, z którymi nawiązywaliśmy kontakt odmawiali nam pomocy. Może wśród Was, drodzy internauci, jest ktoś kto byłby zainteresowany opisaniem dziejów Darłowa w okresie koniec XVII-przełom XVIII/XIX w. Na ten bowiem okres datujemy odsłonięte relikty architektury oraz znalezione wówczas przedmioty. chodzi głównie o dzieje gospodarcze oraz życie codzienne.

Dwa kafle, dwa miejsca, jeden twórca

Wróćmy na chwilę do darłowskiej sali sportowej gimnazjum. Dobiega powoli końca analiza materiału ceramicznego wówczas pozyskanego. Zaprezentowałem już najciekawsze przykłady naczyń glinianych. Pora więc pokazać kilka kafli piecowych, które również należą do zainteresowań badaczy dawnej ceramiki pomorskiej.

Szczególnie ciekawy okazał się okaz, który na pierwszy rzut oka niczym szczególnym się nie wyróżniał. Duży fragment kafla płytowego wypełniającego,  pokryty zieloną glazurą i zdobiony na całej powierzchni ornamentem roślinnym. Okazało się jednak, iż identyczny okaz kafla znaleziony został w latach 80. XX wieku podczas prac na zamku darłowskim, które prowadzone były przez archeologów szczecińskich z Pracowni Archeologicznej Zamek.

Znalezienie dwóch identycznych przedmiotów na dwóch różnych stanowiskach archeologicznych i to jeszcze w odstępstwie 30 lat nie należy do sytuacji częstych. Jest to kolejna wskazówka do prób rekonstrukcji socjotopografii dawnego Darłowa. Należy bowiem sądzić, że nabywca kafli, które znalazły się także na zamku książęcym, należał do bogatszych mieszczan.

Kafel znaleziony w czasie badań w darłowskiej sali sportowej w 2012 roku (fot. A. Kuczkowski)

Kafel znaleziony na zamku darłowskim w latach 80. XX wieku (wg Archiwum Działu Archeologii Muzeum w Koszalinie)

Świecznik z Darłowa

Wróćmy na chwilę do sali sportowej gimnazjum miejskiego w Darłowie, gdzie w poprzednim roku prowadziliśmy szeroko zakrojone badania wykopaliskowe.

Pośród ciekawszych okazów naczyń zwraca uwagę świecznik wykonany z gliny żelazistej i częściowo pokryty polewą. Został on znaleziony w jednym z pomieszczeń kamienicy, której relikty wówczas odsłoniliśmy.

Wysokość całkowita 14,2 cm, średnica rurki na świeczkę 5,5 cm, ociekacza 9,5, średnica stopki 10,2 cm. Wewnętrzna strona ociekacza oraz zewnętrzna szyjki pokryte niestarannie zieloną polewą, która ułatwiała oczyszczanie tej części przedmiotu z wosku.

Udało mi się również znaleźć ciekawą ilustrację prezentującą niemalże identyczny przedmiot, chociaż sam wizerunek jest starszy o około 100 lat od darłowskiego świecznika.

Darłowski świecznik oraz drzeworyt Święta Rodzina w ołtarzu kościoła w Miedniewicach (wg M. Walicki, Obrazy bliskie i dalekie, Warszawa, 1963, ryc. 76, s. 262)

Darłowo-archeologia od kuchni

Pamiętacie wpis poświęcony ilustracji Daniela Chodowieckiego? Dzisiaj pokażemy w praktyce, jak skorzystaliśmy z niej na własnym podwórku. Rozpoczęliśmy najbardziej żmudny i pracochłonny etap opracowywania zabytków znalezionych w czasie wykopalisk w Darłowie. Jest to rekonstrukcja i opis ułamków ceramiki (zwanej w żargonie archeologicznym materiałem masowym). Szczątki naczyń wydatowaliśmy na XVIII wiek. Okazało się, że pochodzą one najprawdopodobniej z mieszczańskiej kuchni. W Darłowie znaleźliśmy niemalże identyczny asortyment naczyń (kilkanaście talerzy, trójnóżek do gotowania na ogniu oraz duży dzban), używanych w tym samym czasie.

Ułamki ceramiki kuchennej z Darłowa (oprac. A. Kuczkowski)

Niezwykły dzban z zamku w Darłowie

W latach 70. XX wieku doszło do "specjalizacji" muzealnictwa polskiego. Na podstawie odgórnej decyzji postanowiono, iż muzeum w Koszalinie będzie koncentrowało się na archeologii, w Słupsku na sztuce dawnej, w Bytowie na etnografii, w Kołobrzegu na militariach, a w Darłowie na "uprawie morza". Z tego względu kolekcje archeologiczne, stanowiące pozostałości niemieckiego muzealnictwa, z Darłowa i Słupska przekazano do Koszalina.

Wśród tych zabytków znajdowała się ceramika znaleziona w trakcie remontu generalnego zamku darłowskiego, przeprowadzonego w latach 1928-1930.

W zbiorze tym na szczególną uwagę zasługuje duży fragment dzbana z przedstawieniem brodatej twarzy ludzkiej. Takich naczyń na obecnych ziemiach polskich znaleziono do tej pory kilkanaście, co stawia egzemplarz darłowski w rzędzie najciekawszych zabytków ceramicznych Pomorza.

Kamionkowy dzban darłowski pokryty jest polewą brązową, pierwotna jego wysokość wynosiła 30-32 cm, średnica wylewu 6,3 cm, wysokość szyjki 6 cm. Datować można go zapewne na XV lub najwcześniej na koniec XIV wieku.

Dzban z wyobrażeniem twarzy ludzkiej (wg I. Skrzypek, Miscellanea archeologiczne, Koszalińskie Zeszyty Muzealne, t. XXII, 1998, s. 275, ryc. 7)

Źródło: I. Skrzypek, Miscellanea archeologiczne, Koszalińskie Zeszyty Muzealne, t. XXII, 1998, s.261-293.

Darłowo-sala sportowa Gimnazjum Miejskiego (naczynie z napisem)

Fragment naczynia fajansowego z napisem.

W odróżnieniu od epok wcześniejszych w okresie nowożytnym mamy do czynienia z naczyniami, na powierzchni których widnieją różnego rodzaju napisy. W głównej mierze były to daty (por. http://staremiastoelblag-mah.blogspot.com/2013/05/talerz-z-fajczarzem.html) czy inskrypcje (główną kategorię stanowiły tu sentencje religijne). W zespole ceramiki darłowskiej mamy również egzemplarz należący do tego typu naczyń. Jest to niewielki ułamek misy (lub talerza) wykonanego z fajansu. Na stronie wewnętrznej zachował się fragment sentencji: „…auß Keine schad”, co przetłumaczyć można jako „bez żadnej szkody”. Wobec nie zachowania się większego fragmentu trudno obecnie ustalić jak mogła brzmieć cała myśl zapisana na tym naczyniu.

Darłowo-sala sportowa Gimnazjum Miejskiego (świecznik)

Fragment ceramicznego świecznika

Niniejszy wpis zapoczątkowuje prezentację najciekawszych, moim zdaniem, zabytków ceramicznych wydobytych w trakcie badań w Darłowie.

Ułamek wykonany z glin żelazistych. Cylinder na świeczkę wysokości 4,9 cm, średnicy 2,8 cm. Zdobiony karbowaniem. Przedmiot pokryty ciemnozieloną glazurą. Z jednej strony zachowany ślad po uchwycie, po drugiej zaś szczątkowo zachowana miseczka ociekacza. Dzięki temu, iż zach0wal się bardzo charakterystyczny element wyrobu udało się ustalić, iż mamy do czynienia ze świecznikiem ceramicznym (u dołu, po prawej stronie cała forma pochodząca z nowożytnej latryny w Lipsku).

Zespół ceramiki z latryny w Lipsku, chronologia: II połowa XVI-XVII wiek (wg: S. Krabath, Die Entwicklung der Keramik im Freistaat Sachsen vom späten Mittelalter bis in das 19. Jahrhundert, [w:] Keramik im Mitteldeutschland. Stand der Forschung und Perspektiven. 41. Internationales Hafnerei-Symposium der Arbeitkreises für Keramikforschung in Dresden, Deutschland, vom 21. September bis 27. September 2008, red. R. Smolnik, Dresden, 2012, s. 72, ryc. 54.

Darłowo-sala sportowa Gimnazjum Miejskiego

Dnia 22 sierpnia 2012 r. do Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie Delegatura w Koszalinie wpłynęło zawiadomienie o odsłonięciu nieokreślonych reliktów architektury murowanej w trakcie prac modernizacyjnych wnętrza sali gimnastycznej należącej do Gimnazjum Miejskiego w Darłowie. Po wizytacji terenu budowy nakazano przeprowadzić interwencyjne prace archeologiczne mające za zadanie zadokumentowanie odsłoniętych struktur oraz zebranie ruchomego materiału archeologicznego. Nakazane prace przeprowadzili pracownicy Działu Archeologii Muzeum w Koszalinie.

Darłowo. Lokalizacja obszaru interwencyjnych prac archeologicznych na planie miasta z około 1920 roku